داود الهامى

«برتراند راسل‏» رياضى‏دان و فيلسوف نامى و معاصر انگلستان‏كتابى به نام «قدرت‏» منتشر كرده كه در حقيقت كالبدشكافى‏دقيقى از قدرت‏پرستى و جاه‏طلبى انسانى، به شمار مى‏رود. راسل دراين اثرگرانمايه «عطش قدرت‏» را يكى از مهمترين نيازمنديهاى‏اصيل انسانى معرفى مى‏كند و آن را در سلسله نيازمنديهاى بشرى،بزرگترين «فصل مميز انسان و حيوان‏» تلقى مى‏نمايد.

وى در همين كتاب مى‏نويسد:

«ميان انسان و جانوران ديگر تفاوتهاى گوناگونى وجود دارد كه‏پاره‏اى عقلى و پاره‏اى عاطفى است. يكى از تفاوتهاى عاطفى مهم‏اين است كه تمايلات انسان برخلاف جانوران، اساسا بى‏حد و حصر است‏و ارضاى كامل آنها ممكن نيست مار «بوآ» وقتى كه خوراكش راخورد، مى‏خوابد. تا آن كه دوباره گرسنه شود، اگر جانوران ديگرهمين كار را نمى‏كنند، علتش اين است كه يا خوراكشان كافى نيست،يا از دشمن مى‏ترسند.

انگيزه فعاليتهاى جانوران به استثناى موارد نادر، نيازمنديهاى‏نخستين است، و از حدودى كه اين نيازها لازم مى‏آورند، فراترنمى‏رود.

در مورد انسان قضيه فرق مى‏كند. البته بخش بزرگى از نژاد بشرناچارند براى به‏دست آوردن ضروريات زندگى آن‏قدر كار كنند كه‏براى مقاصد ديگر چندان رمقى در آنها باقى نمى‏ماند ولى آنهائى‏كه زندگيشان تامين شده باشد به صرف اين دليل دست از كارنمى‏كشند».

به گفته راسل هنگامى كه خشايارشاه به آتن لشگر كشيد، نه كمبودغذا و نه كمبود پوشاك و نه كمبود زن داشت (1) ، بلكه آن زمان وى‏بيش از هر زمان ديگر احساس سيرى، بى‏نيازى، ايمنى، قدرت وتوانائى مى‏كرد كه در انديشه توسعه قدرت خود و جهانگيرى وجهانگشائى افتاد. همچنين در سبب جوئى علت‏حرص اسكندر به‏جهانگيرى، يورش ناپلئون به روسيه و حمله نادر و يا لشگركشى‏هاى‏محمود غزنوى به هند، شايد نظريه «عطش قدرت‏» و جنون عظمت‏ياعقيده برترى و غلبه، بيش از هر نظريه اقتصادى و يا روانى‏ديگرى دل‏پسندتر، قانع‏كننده‏تر و به واقعيت نزديكتر باشد (2) .

آرى به قول «آلفردآدلر»(1895م) (پدر و يار وفادار كودكان‏زبون و خودكم‏بين) عطش روحى و كوشش طبيعى و اصيل فرد در زندگى،چيزى جز تلاش، براى رهائى از ضعف و دسترسى به قدرت نيست تاجائى كه براى پاره‏اى، هنگامى كه شرائط اجازه دهد، دست‏يابى به‏قدرت و جاه‏طلبى به صورت آزى ديوانه‏وار و جنونى جهانسوز درمى‏آيد كه ديگر رعايت هر امر و ارضاى هر نياز ديگرى را،تحت‏الشعاع خود قرار مى‏دهد (3) . جانوران به زيستن و توليدمثل‏قانعند و حال آن كه انسانها ميل به گسترش دارند و حد تمايلات‏آنها از اين حيث فقط آنجاست كه تخيلشان آن را ممكن مى‏داند اگرامكان مى‏داشت هر انسانى دلش مى‏خواست كه خدا باشد! از اينجاست‏كه برخى از طاغيان خيره‏سر كه بر مركب غرور و خودخواهى سوارمى‏شوند، هيچ حد و مرزى را به رسميت نمى‏شناسند حتى به ادعاى‏خدائى نيز قانع نيستند، بلكه مى‏خواهند «خداى خدايان‏» شوند.

به گفته قرآن مجيد «فرعون‏» در ابتداء ادعاى الوهيت كرد (4) وبه اين هم قانع نشد، بلكه بزرگترين ادعا را با بدترين تعبيرات‏مطرح نمود و گفت:

(فقال انا ربكم‏الاعلى) (5)

«من پروردگاربزرگ شما هستم‏».

«فرعون‏» با گردنكشى و عصيان بر پروردگار بر مردم زمان خويش‏برترى و استعلا جست و سمبل تاريخى اين خصلت نكوهيده براى‏نسلهاى آينده بشريت گرديد تا قدرت‏پرستان و استعلاجويان، اوج‏قدرت و سرنوشت ذلت‏بار خود را با چشم بصيرت مشاهده نمايند.

آرى مختصرى از اين ميل در همه نژاد بشر وجود دارد و همين عنصراست كه همكارى اجتماعى را دشوار مى‏سازد، زيرا هركدام از ماميل داريم كه اين همكارى را به صورت همكارى ميان خدا وپرستندگانش در نظر بياوريم و البته در جاى خدا هم خودمان راقرار مى‏دهيم، رقابت نياز به سازش و حكومت، ميل به شورش، همراه‏با آشوب و خون‏ريزى گاه به گاه، از همين‏جا برمى‏خيزد و نياز به‏اخلاق و لگام زدن به نفس‏پرستى بى‏بند و بار نيز به همين دليل‏است (6) .

براى دست‏يافتن به سعادت و خوشبختى پايدار، انسان به چيزى‏نياز دارد كه براى انسان امكان‏پذير نيست فقط خداست كه ازسعادت مطلق بهره‏مند است زيرا كه به گفته قرآن مجيد: ملك وملكوت و عزت و شكوه شايسته او است. سلطنتهاى دنيوى راسلطنتهاى ديگر محدود مى‏سازند، قدرت دنيوى را مرگ پايان مى‏دهد،كسانى كه از قدرت و شكوه اندكى بهره برده‏اند، گمان مى‏كنند كه‏اندكى بيشتر دلشان را راضى خواهد كرد ولى اشتباه مى‏كنند، اين‏هوس‏ها بى‏پايان و سيرى ناپذيرند.

پيامبر اكرم(ص) فرمود:

«منهومان لا يشبعان: منهوم‏العلم ومنهوم‏المال‏» (7) .

«دو گرسنه هستند كه سير نمى‏شوند: گرسنه علم‏و گرسنه مال‏».

باز از آن حضرت منقول است كه فرمود:

«و لو ان لابن آدم واديا من ذهب لاحب ان يكون اليه الثانى و لو كان له الثانى لاحب ان‏يكون اليهما الثالث و لا يملا جوف ابن آدم ‏الا التراب‏» (8) .

«هرگاه از براى فرزند آدم دو بيابان پر از طلاباشد، باز بيابان سومى را مى‏طلبد و اندرون او را هيچ چيزى پرنمى‏كند مگر خاك‏».

از ميان هوسهاى بى‏پايان انسان، هوسهاى قدرت و شكوه از همه‏نيرومندترند و لذا خيلى چيزها هستند كه مردم براى خاطر قدرت وشكوه در طلب آن برمى‏آيند و علم و ثروت را براى دست‏يافتن به‏قدرت طلب مى‏كنند و چه‏بسا براى افزايش قدرت از افزايش ثروت دست‏بردارند و...

عشق به قدرت با آن كه يكى از نيرومندترين انگيزه‏هاى بشرى است،ميان مردم كم و زياد فراوان دارد و انگيزه‏هاى گوناگون آن رامحدود مى‏سازند و در ميان مردمان ضعيف عشق به قدرت به صورت ميل‏به تسليم شدن به رهبر درمى‏آيد و اين خود دامنه قدرت‏جوئى افرادجسور را گسترش مى‏دهد. و اگر اين هوس و ميل باطنى در كسى باعاملى قويتر از خود كنترل نشود، او براى رسيدن به قدرت از هيچ‏تلاشى فروگذار نمى‏كند و به عنصر خطرناكى تبديل مى‏گردد.

در روايات جاه‏طلبى منشا و راس همه بليات شمرده شده. على(ع)فرمود:

«حب النباهه راس كل بليه‏» (9)

« و در روايت ديگر مى‏فرمايد:

«آفه‏العلماء حب‏الرياسه‏» (10)

«آفت علما دوست داشتن رياست‏است‏».

و لذا يكى از شرائط حاكم اسلامى اين است كه نبايد رياست‏طلب‏باشد زيرا مقدرات مردم را نمى‏توان به دست كسى سپرد كه ازانحراف و طغيان او نمى‏توان خاطرجمع شد. امام صادق(ع) فرمود:

«من طلب الرياسه هلك‏» (11) .

«هركس رياست‏طلب باشد، هلاك‏مى‏شود».

«معمربن خلاد» نزد حضرت ابوالحسن(ع) نام مردى را برد و گفت:

او رياست را دوست دارد، حضرت فرمود:

«ما ذئبان ضاريان فى غنم‏قد تفرق رعاوها باضر فى دين‏المسلم من الرياسه‏» (12)

بودن‏دو گرگ درنده در ميان گله گوسفندى كه چوپان آن حاضر نباشد،زيانبخش‏تر از رياست نسبت‏به دين مسلمان نيست‏».

يعنى‏رياست‏طلبى از دو گرگ درنده به دين مسلمان بيشتر زيان مى‏رساند.

در اين روايت امام رياست‏طلبى را به درندگى گرگ كه به يك‏گوسفند قانع نبوده، تمام گله را با سبعيت پاره مى‏كند. تشبيه‏كرده است. گوئى انسان با زياده‏طلبى و تجاوز، نقش حيوان درنده‏را در جامعه ايفاء مى‏كند.

در روايت ديگر آمده است كه امام باقر(ع) فرمود:

« لا تطلبن الرياسه و لا تكن ذئبا و لا تاكل ‏بنا الناس فيفقرك‏الله...» (13)

« واى بر تو اى ربيع طلب رياست مكن و گرگ مباش كه ‏به نام ما مردم را بخورى كه خدا محتاجت كند».

پيامبر اكرم(ص) فرمود:

«فان الرياسه لا تصلح الا لله و لاهلها ومن وضع نفسه فى غير الموضع‏الذى وضعه‏الله فيه مقته‏الله و من‏دعا الى نفسه فقال: انا رئيسكم و ليس هو كذلك لم ينظرالله‏اليه حتى يرجع عما قال و يتوب الى‏الله مما ادعى‏» (14) .

«رياست جز براى خدا و اهلش شايسته نيست و هركس خود را دروضعى نهد كه غير آن وضعى كه خدا براى او مقرر داشته، خداونداو را دشمن بدارد و هركس مردم را به سوى خود بخواند و گويد من‏رئيس شما هستم درحالى كه اين شايستگى را نداشته باشد، خداوند به او نظر نكند تا از آنچه ادعا كرده برگردد و از آنچه گفته،به درگاه خدا توبه كند».

امام سجاد(ع) فرمود:

از رياست‏طلبى از طريق پيوند دادن خودت باما برحذر باش كه خداوند تو را فرو خواهد گذاشت، برحذر باش ازاين كه به وسيله (وابسته كردن خود به ما) بخواهى نان بخورى كه‏در اين صورت خدا فقرت را زياد خواهد كرد.

«اياك ان تتراس بنا فيضعك‏الله و اياك ان تستاكل بنافيزيدك‏الله فقرا» (15) .

اين شيوه پيشوايان اسلام است كه نه خود رياست‏طلب بوده‏اند و نه‏از شيعيان خود چنين خواسته‏اند و از دادن پست و مقام به‏رياست‏طلبان خوددارى مى‏كرده‏اند. پيامبر گرامى اسلام(ص) فرمود:

«انا والله لا نولى هذا العمل احدا ساله او احدا حرص‏عليه‏» (16) .

«به خدا سوگند ما كسى را كه خود داوطلب مقام باشدو يا كسى كه حريص بر تصدى مقام باشد، بر اين كار نصب‏نمى‏كنيم‏».

امير مومنان على(ع) در پاسخ «عبدالله بن عباس‏» كه وساطت‏كرده بود تا امام استاندارى بصره و كوفه را به «طلحه‏» و«زبير» واگذار كند، فرمود: «واى بر تو در كوفه و بصره مردم‏مسلمان و اموال آنها موجود است، زمانى كه اين دو نفر متصدى‏مقام ولايت‏شدند، مردم نادان را با پول مى‏خرند و ناتوانان رابا شكنجه و آزار ساكت مى‏كنند، افراد قوى و نيرومند را با قدرت‏و نيرو تسليم مى‏نمايند، من اگر بنا بود در دادن منصب، حساب‏نفع و ضرر خود را بكنم، معاويه را فرماندار شام مى‏كردم و تمام‏نزاعها از بين مى‏رفت، آرى اگر اين دو نفر به مقام، حريص‏نبودند، ممكن بود آنها را والى قرار ‏دهم‏» (17) .

رهبران و پيروان

ميل به «قدرت‏» دو صورت دارد: آشكار، در رهبران; و پنهان، درپيروان آنها:

وقتى كه مردم با ميل از رهبرى پيروى مى‏كنند، منظورشان اين است‏كه آن گروهى كه رهبر در راس آن قرار دارد، قدرت به دست‏بياورد و احساس مى‏كنند كه پيروزى رهبر، پيروزى خود آنهاست.

بيشتر مردمان توانائى رهبرى و به پيروزى رساندن گروهشان را درخود نمى‏بينند و بنابراين سردسته‏اى را پيدا مى‏كنند كه به نظرمى‏آيد از شجاعت و توانائى لازم براى به دست آوردن قدرت بهره‏منداست. به گفته «راسل‏» حتى در ديانت هم اين تمايل پديدارمى‏شود.

«نيچه‏» مسيحيت را متهم مى‏كرد كه اخلاق بردگى را پرورش مى‏دهدولى هدف مسيحيت هميشه پيروزى نهائى بوده است: «خوشا به حال‏ضعيفان، زيرا كه زمين را به ميراث خواهند برد» (18) .

آرى نياز به قدرت، موجب مى‏شود آنهائى كه شانس رهبر شدن‏ندارند، قهرمانى بجويند و بعد تا مرحله اتحاد و فناى در او،به خاطر بقاى خود با او، پيش روند. ضمنا نياز ديگرى در بشربراى تمكين، اطاعت، تسليم، تبعيت، پيروى و تقليد گله‏وار، وجوددارد.

اين نياز نيز بشر را به سوى قهرمان‏جوئى، يا قهرمان‏سازى سوق‏مى‏دهد (19) . اسلام براى تزكيه رهبران و پيروان، از يك طرف‏رياست‏طلبى و عشق به قدرت و شكوه را محكوم مى‏نمايد، از طرف‏ديگر رياست‏پذيرى ناحق و ميدان دادن به ناشايستگان و پيروى‏كوركورانه از آنها را به شدت نكوهش مى‏كند، اين امر كه ناشى ازراحت‏طلبى و روحيه تسليم و زبونى است، مسحور شدگان دنيا ومرعوب شدگان قدرت را به انگيزه برخوردارى از سفره و خوان‏يغماى رهبران حاكم به دنباله‏روى و تاييد و در نهايت تحكيم وتوسعه سلطه جابرانه ظالمان مى‏كشاند و اين خود دامنه قدرت‏جوئى‏جابران جسور را گسترش مى‏دهد.

قرآن مجيد صحنه‏اى از دوزخ را به تصوير مى‏كشد كه گله‏اى از اين‏دنباله‏روهاى سرافكنده، گمراهى خود را با سرسپردگى و اطاعت‏كوركورانه از رهبران و بزرگان زمان خويش توجيه بيهوده مى‏كنند:

(و قالوا ربنا انا اطعنا سادتنا و كبرائنافاضلوناالسبيلا) (20) .

«گفتند: پروردگارا، ما از روسا و بزرگان‏خويش پيروى كرديم و آنها ما را از راه گمراه كردند».

امير مومنان على(ع) مسلمانان را از اطاعت كسانى كه بناحق برآنها حكومت مى‏كنند، به شدت برحذر مى‏دارد و مى‏فرمايد:

«الافالحذر الحذر من طاعه ساداتكم و كبرائكم الذين تكبروا عن‏حسبهم و ترفعوا فوق نسبهم و القوا الهجينه على ربهم..» (21) .

«زنهار! زنهار! برحذرباشيد از پيروى و اطاعت‏بزرگترها و روسايي از خودتان كه به واسطه موقعيت‏خود تكبر مى‏فروشند و خويشتن را بالاتر از نسب خود مى‏شمارند و كارهاى نادرست رااز طريق اعتقاد به جبر همچون شيطان به خدا نسبت مى‏دهند».

امام(ع) به خوبى آگاه است كه اغلب مردم فقط مى‏خواهند خوب وراحت زندگى كنند و دردسر و مشكلى نداشته باشند، بنابراين خودرا به رنگ محيط درمى‏آورند و نان را به نرخ روز مى‏خورند، اينهااز خود تشخيص و تصميم مستقلى ندارند و حركتى جز پيروى ازجريان عمومى و جو حاكم نمى‏نمايند.