فَتَلَقَّى ءَادَمُ مِن رَّبِّهِ كلِمَتٍ فَتَاب عَلَيْهِإِنَّهُ هُوَ التَّوَّاب الرَّحِيمُ‏(37) قُلْنَا اهْبِطوا مِنهَا جَمِيعاًفَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنى هُدًى فَمَن تَبِعَ هُدَاى فَلا خَوْفٌ عَلَيهِمْ وَ لا هُمْ يحْزَنُونَ‏(38) وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِئَايَتِنَا أُولَئك أَصحَب النَّارِهُمْ فِيهَا خَلِدُونَ‏(39)

ترجمه:

37 -سپس آدم از پروردگار خود كلماتى دريافت داشت ( و با آنها توبه كرد ) و خداوند توبه او را پذيرفت ، خداوند تواب و رحيم است

38 -گفتيم همگى از آن ( به زمين ) فرود آئيد هر گاه هدايتى از طرف من براى شما آمد كسانى كه از آن پيروى كنند نه ترسى بر آنهاست و نه غمگين مى‏شوند 39 -و كسانى كه كافر شوند و آيات ما را تكذيب كنند اهل دوزخند و هميشه در آن خواهند بود

تفسير : بازگشت آدم به سوى خدا

بعد از ماجراى وسوسه ابليس و دستور خروج آدم از بهشت ، آدم متوجه شد راستى به خويشتن ستم كرده ، و از آن محيط آرام و پر نعمت ، بر اثر فريب شيطان بيرون رانده شده ، و در محيط پر زحمت و مشقت بار زمين قرار خواهد گرفت ، در اينجا آدم به فكر جبران خطاى خويش افتاد و با تمام جان و دل متوجه پروردگار شد ، توجهى آميخته با كوهى از ندامت و حسرت.

لطف خدا نيز در اين موقع به يارى او شتافت و چنانكه قرآن در آيات فوق مى‏گويد : آدم از پروردگار خود كلماتى دريافت داشت ، سخنانى مؤثر و دگرگون كننده ، و با آن توبه كرد و خدا نيز توبه او را پذيرفت فتلقى آدم من ربه كلمات فتاب عليه.چرا كه او تواب و رحيم است.

انه هو التواب الرحيم توبه در اصل به معنى بازگشت است ، و در لسان قرآن به معنى بازگشت از گناه مى‏آيد ، اين در صورتى است كه به شخص گنهكار نسبت داده شود ، ولى گاه اين كلمه به خدا نسبت داده مى‏شود ، در آنجا به معنى بازگشت به رحمت است ، يعنى رحمتى را كه به خاطر ارتكاب گناه از بنده سلب كرده بود بعد از بازگشت او به خط اطاعت و بندگى به او باز مى‏گرداند ، و به همين جهت در مورد خدا تعبير به تواب ( بسيار بازگشت كننده به رحمت ) مى‏شود .

و به تعبير ديگر توبه لفظى است مشترك ، ميان خدا و بندگان ، هنگامى كه بندگان به آن توصيف شوند مفهومش اين است كه به سوى خدا بازگشته‏اند زيرا هر گنهكارى در حقيقت از پروردگارش فرار كرده ، هنگامى كه توبه مى‏كند به سوى او باز مى‏گردد.

خداوند نيز در حالت عصيان بندگان گوئى از آنها روى‏گردان مى‏شود ، هنگامى كه خداوند به توبه توصيف مى‏شود ، مفهومش اين است كه نظر لطف و رحمت و محبتش را به آنها باز مى‏گرداند .

درست است كه آدم در حقيقت كار حرامى انجام نداده بود ، ولى همين ترك اولى نسبت به او عصيان محسوب مى‏شد ، او به سرعت متوجه وضع خود شد و به سوى پروردگارش بازگشت.

در اينكه" كلمات" و سخنانى را كه خدا براى توبه به آدم تعليم داد چه سخنانى بوده است در ميان مفسران گفتگو است.معروف اين است كه همان جملات سوره اعراف آيه 23 مى‏باشد: " قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ":گفتند: خداوندا ما بر خود ستم كرديم، اگر تو ما را نبخشى و بر ما رحم نكنى از زيانكارانخواهيم بود".بعضى گفته‏اند منظور از كلمات، اين دعا و نيايش بوده است:اللهم لا اله الا انت سبحانك و بحمدك رب انى ظلمت نفسى فاغفر لى انك خير الغافرين.اللهم لا اله الا انت سبحانك و بحمدك رب انى ظلمت نفسى فارحمنى انك خير الراحمين.اللهم لا اله الا انت سبحانك و بحمدك رب انى ظلمت نفسى فتب على انك انت التواب الرحيم.پروردگارا! معبودى جز تو نيست، پاك و منزهى، تو را ستايش مى‏كنم، من به خود ستم كردم مرا ببخش كه بهترين بخشندگانى.خداوندا! معبودى جز تو نيست، پاك و منزهى، تو را ستايش مى‏كنم، من به خود ستم كردم بر من رحم كن كه بهترين رحم كنندگانى.بار الها! معبودى جز تو نيست، پاك و منزهى، تو را حمد مى‏گويم، من به خويش ستم كردم، رحمتت را شامل حال من كن و توبه‏ام را بپذير كه تو تواب و رحيمى.اين موضوع در روايتى از امام باقر ع نقل شده است .نظير همين تعبيرات در آيات ديگر قرآن در مورد يونس ع و موسى ع مى‏خوانيم، يونس به هنگام در خواست بخشش از خدا مى‏گويد: " سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ:" خداوندا منزهى من از كسانى هستم كه به خود ستم كرده‏ام در باره حضرت موسى ع مى‏خوانيم: "قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ" گفت: پروردگارا من به خود ستم كردم مرا ببخش و خدا او را بخشيد.در روايات متعددى كه از طرق اهل بيت ع وارد شده است مى‏خوانيم:مقصود از كلمات تعليم اسماء بهترين مخلوق خدا يعنى محمد و على و فاطمه و حسن و حسين ع بوده است، و آدم با توسل به اين كلمات از درگاه خداوند تقاضاى بخشش نمود و خدا او را بخشيد.اين تفسيرهاى سه‏گانه هيچگونه منافاتى با هم ندارد، چرا كه ممكن است مجموع اين كلمات به آدم، تعليم شده باشد تا با توجه به حقيقت و عمق باطن آنها انقلاب روحى تمام عيار، براى او حاصل گرديده و خدا او را مشمول لطف و هدايتش قرار دهد

منبع : (علم الکتاب )تفسیرنمونه سوره بقره آیات 37